Halesa (dziś ruiny w pobliżu osady Tusa) miasto na Sycylii założone w roku 403 p.n.e., zdobyte przez Rzymian w r. 210 p.n.e., obdarowane prawem municipiiim.
Halesos1 (Halesus) 1. rzeka na Sycylii, nad którą leżało miasto Halesa. 2. góra na Sycylii.
Halesos2 mit. przywódca Aurunków i Osków, sprzymierzeniec Tumusa, zabity przez Euandra. Miał przybyć do Italii z Argos.
halia (gr. hdlid) nazwa zgromadzenia ludowego w niektórych miastach-państwach doryckich, odpowiadającego spartańskiej apelli.
Haliakmon dziś Yistritza; rzeka w Macedonii wpadająca dc Zatoki Tennaickiej.
Haliartos miasto w Beocji na południowym brzegu jeziora Kopais, nad rzeczką Melas, w urodzajnej okolicy, zniszczone w r. 480 p.n.e. przez Persów, potem odbudowane. W czasie wojny peloponeskiej odgrywało ważną rolę jako jedno z głównych miast Związku Becckiego; tu w r. 395 p.n.e. poniósł klęskę i zginął Lizander. Rzymianie w r. 171 p.n.e. zdobyli miasto i całkowicie je zburzyli.
Halikamas (gr. Halikarnassós) najpiękniejsze miasto w Kani, założone przez kolonistów greckich z Trojzenu i Argos. W IX w. p.n.e. należało do związku sześciu miast doryckich*(Lindos, Kamejros i lałysos na Rodos, Knidos, Kos i Halikamas).
Rzeka w Macedonii wpadająca dc Zatoki Tennaickiej
Uciekł do Aten po nieumyślnym zabójstwie krewnego na polowaniu.
Hagias z Trojzenu (lub z Kolofonu) poeta epicki (VII/VI w. p.n.e.), autor nie zachowanego eposu Nostoj (Powroty); treścią poematu był powrót bohaterów greckich spod Troi (zob. cykliczni poeci, epos).
Hagnon z Tarsos (n w. p.n.e.) filozof grecki, uczeń Kameadesa, zwolennik Nowej Akademii o kierunku sceptycznym; w pismach swoich (nie zachowanych) występował przeciw retoryce pozbawionej podstaw filozoficznych.
Hajmon mit. 1. syn Pelazgosa, ojciec Tessa-losa, heros-eponim Hajmonii, później nazwanej Tesalią. 2. syn Likaona, założyciel Hajmonii w Arkadii. 3. syn Kreona z Teb, narzeczony Anty gony; po skazaniu jej na śmierć przez ojca odebrał sobie życie. 4. ojciec Majona, jednego z uczestników wyprawy trojańskiej. 5. H. z Teb, syn Polidora, wnuk Kadmosa, uszedł do Aten po nieumyślnym zabójstwie krewnego na polowaniu. Potomkowie jego wg legendy osiedlili się na Rodos, następnie zaś w Akragas na Sycylii.
Hajroos1 łańcuch górski, zob. Haemus.
Hajmos2 (Haemus) mit. 1. syn Boreasza i Orejtyi, mąż Rodopy, ojciec Hebrosa, za zuchwalstwo w stosunku do bogów zamieniony w górę, podobnie jak jego małżonka, Rodope. 2. król Scytów, ojciec Eridiosa. 3. Mizyjczyk, syn Aresa towarzysza Telefosa, uczestnik walk pod Troją.
Konstantyna konsekrowana w r. 360, odbudowana po pożarze przez Teodozjusza
W latach 1902-1903 archeolodzy odkopali tu teatr, łuk triumfalny i szczątki innych budowli. 3. miasto w górach Epiru, założone przez Hadriana, odnowione przez Justyniana. 4. miasto w Karii, przedtem zwane Stratonikeja (zob.).
Hadrometum zob. Adrumetum.
Haedl łac. (gr. JSrffoj) Kozły, nazwa dwóch gwiazd po prawej stronie gwiazdozbioru Woźnicy, na północnym niebie. Zapowiadały początek pory burz i deszczów, stąd przydomek Haedl plwlales.
Haedui zob. Eduowle.
Haemoaia (łac.; gr. Hajmonid) starożytna nazwa Tesalii, używana przez poetów rzymskich. Zob. Hajmon.
Haemiis (iac.; gr. Ha/mos, H^mon) Bałkany, łańcuch górski na północy Tracji.
Hagia Sofia świątynia w Konstantynopolu, budowana trzykrotnie; za Konstantyna konsekrowana w r. 360, odbudowana po pożarze przez Teodozjusza n i konsekrowana w r. 415, następnie zniszczona w r. 532, zbudowana za cesarza Justyniana, między r. 537 a 562 n.e. przez architektów: Izydora z Miletu i Antemiosa z Tralles, ze wspaniałą kopułą o 25 m średnicy, pierwszą w dziejach świata kopułą opartą na założeniu kwadratowym. Po zdobyciu Konstantynopola przez Turków w r. 1453 została zamieniona na meczet.
przedstawiano go jako brodatego mężczyznę
Gyrtone starożytne miasto w tesalskiej Pelas-giotis w pobliżu Larissy nad rzeką Penejos, znane już Homerowi.
Gythejon miasto i port na wschodnim wybrzeżu Zatoki Lakońskiej, stanowiące bazę floty lakońskiej w czasie wojen perskich. W r. 455 p.n.e. Tolmidas zniszczył tu okręty Spartan. Epaminondas po bitwie pod Leuktrami (r. 371 p.n.e.) spustoszył miasto i okolice. Za czasów Augusta był tu ważny port handlowy i stocznia okrętowa.
habent sua fata Ubelll tac. mają i książki swoje losy CTerencjanus Maurus).
Habron malarz grecki wspomniany przez Pliniusza Starszego. Czas jego życia nieznany.
Hades mit. grecki bóg świata podziemnego (identyfikowany przez Rzymian z Plutonem), syn Kronosa i Rei, małżonek Persefony. W wyobrażeniach plastycznych przedstawiano go jako brodatego mężczyznę w średnim wieku, trzymającego w ręce róg obfitości. Tym samym imieniem nazywano również państwo umarłych, niekiedy tylko miejsce, gdzie umarli odbywają karę za swe występki, podczas gdy dobrzy przebywają w Elizjum.
Hadranum zob. Adranwn.
Hadria zob. Adria.
Hadrianopolis 1. starożytna stolica Tracji nad rzeką Hebros, odbudowana przez cesarza Hadriana i nazwana od jego imienia. 2. miasto w Górnym Egipcie, założone przez Hadriana
Do najokazalszych należał g. w Altis
Miał on kształt wydłużonej elipsy i składał się z areny oraz siedzeń dla widzów. Za najstarsze g. greckie uchodziły spartańskie Dronws i Platanistas. Największą rolę w historii kultury greckiej odegrały g. ateńskie: Akademia, Lykejon, Kynosar-gęś. Do najokazalszych należał g. w Altis (Olim-pia), który został częściowo odkopany.
Gynmesiae insulae zob. Balowy.
gymnetes zob. gimneci.
Gymnopajdiąj doroczne święto w Sparde, uroczyście obchodzone w lipcu, w ciągu 6 • 10 dni, na cześć poległych w bitwie pod Tyreją 300 wojowników spartańskich (VI w. p.n.e.), później także na cześć poległych pod Termopilami (r. 480 p.n.e.) i pod Leuktrami (r. 371 p.n.e.). W czasie uroczystości młodzieńcy popisywali się w zawodach gimnicznych (rodzaj lekkoatletyki) i w muzyce wobec starszyzny i licznie zaproszonych gości -cudzoziemców.
gymnosofistaj zob. gimnosofiści.
gynaeceam zob. gineceum.
gynajkonitłs zob. gineceum.
Gyndes rzeka w południowej części Asyrii. Sławna z tego, iż Cyrus Starszy podzielił ją na 360 kanałów, tzn. tyle, ile dni wynosił rok perski.
Właściwe ćwiczenia gimnastyczne wykonywano na podwórzu wysypanym piaskiem
Miejskie g. były czynne od wschodu do zachodu słońca. Uczęszczający, podzieleni na grupy wg wieku, ćwiczyli w wyznaczonych godzinach, aby się ze sobą nie stykać. Wygląd typowego g., zrekonstruowany na podstawie wykopalisk w Olimpii, Delfach, Priene, Epidauros, na Delos i in. oraz na podstawie opisu Witruwiusza, przedstawiał się, jak następuje: g. składał się z palestry, g. właściwego i stadionu. Palestrę stanowiły cztery kryte portyki okalające centralne prostokątne podwórze. Trzy portyki były pojedyncze, ocieniały aleje, po których się przechadzano, bieżnię i eksedry służące do wypoczynku. Portyk północny był podwójny, szeroki, podzielony na kilka pomieszczeń służących jako szatnie, kąpieliska, składziki oliwy i piasku oraz izby do gier sportowych. Właściwe ćwiczenia gimnastyczne wykonywano na podwórzu wysypanym piaskiem oraz w g. Kształt g. był prostokątny, jak palestry, ale wymiary dużo większe. Był to wielki’ park z boiskami, natryskami oraz ustawionymi wśród drzew posągami i ołtarzami bogów. Wzdłuż dłuższych boków ciągnęły się bieżnie. Pośrodku mieściła się duża, pokryta piaskiem arena do zapasów. Stadion niekiedy przylegał do krótszego boku g. Odbywały się na nim zawody i popisy publiczne.
Były to jeszcze prymitywne boiska i bieżnie pod gołym niebem
Gylippos wódz spartański w wojnie pelopo-neskiej; w r. 414 p.n.e. dowodził armią i flotą spartańską pomagając Syrakuzom przeciw Ateńczykom, których pokonał (wziął do niewoli Nikiasza i Demostenesa). W 10 lat później, dopuściwszy się grabieży mienia publicznego, musiał uciekać z kraju.
gymnasiarchia gr. 1. jedna z form liturgii,
polegająca na zorganizowaniu, utrzymaniu i wyćwiczeniu zapaśników na igrzyska i uroczystości publiczne. Do jej świadczenia byli zobowiązani ci obywatele ateńscy, których roczne dochody przewyższały sumę trzech talentów. 2. w czasach hellenistycznych funkcja urzędnika greckiego polegająca na ćwiczeniu młodzieży w średnich zakładach publicznych-gimnazjach.
gynmasiarchos zób. gimnazjarcha.
gymnasion gr. miejsce do ćwiczeń gimnastycznych, zwane też od nazwy jednej ze swych części składowych palajstra-palaestra. W VI w. p.n.e. były to jeszcze prymitywne boiska i bieżnie pod gołym niebem, urządzane najczęściej w cienistych zagajnikach nad brzegami rzek. Z biegiem czasu, poprzez formę drewnianych szop, przekształcają się one w IV w. p.n.e. w zespól budowli kamiennych, częściowo krytych. G. stanowił nieodzowną instytucję w każdym mieście greckim oraz W tych świętych okręgach, gdzie odbywały się igrzyska. Miejskie g. były teoretycznie dostępne dla wszystkich wolnych obywateli, w praktyce jednak korzystali z nich przede wszystkim trenujący zawodnicy, efebowie oraz ludzie zamożni, mający wiele wolnego czasu. Zawodowi atleci i członkowie arystokratycznych rodów i zrzeszeń korzystali najczęściej z małych luksusowych palestr prywatnych.
W pobliżu jeziora znajdowała się stara nekropola, świątynia Artemidy
Gohissa syn króla Numidii, Masynissy (n w. p:n.e.), uczestnik trzeciej wojny punickiej po stronie rzymskiej. Po śmierci ojca w r. 149 p.n.e. objął tron Numidii.
guttus łac. naczynie o bardzo wąskiej szyjce, z którego nalewało się kroplami (gutta) wino, oliwę, ocet; używane głównie przy libacjach.
Gyaros wysepka na Morzu Egejskim, z grupy Cyklad, pustynna i niegościnna; w okresie cesarstwa rzymskiego służyła jako miejsce zesłania.
Gyes (albo Gyges) mit. jeden ze sturękich olbrzymów (zob. hekatonchejrowie).
Gygaje limne (gr. Gygdje limne, łac. Gygaeum stagnum) sztuczne jezioro w Lidii w pobliżu rzeki Hennos, na północ od Sardes, wykopane w celu ochrony Sardes przed powodzią. W pobliżu jeziora znajdowała się stara nekropola, świątynia Artemidy i kurhan Alyattesa.
Gyges Lidyjczyk, syn Daskylosa z rodu Mer-mnadów (w. VII p.n.e.), po zamordowaniu króla Lidii Kandaulesa zajął tron królewski. Prowadził wojny z miastami greckimi w Azji Mn.:
z Miletem, Magnezją, Smymą i Kolofonem. Dla uzyskania pomocy oddał się pod opiekę Asyrii, lecz po odparciu wrogów zerwał z nią i zawarł przymierze z Psammetychem, który walczył z Asyrią o wyzwolenie Egiptu. W r. 652 p.n.e. na Sardes uderzyli Kinuneryjczycy i zajęli miasto, a G. zginął w walce.
Dzięki pracy i zdolnościom wybił się i został profesorem w Akademii Krakowskiej
Po klęsce pod Warną przebywał na Węgrzech jako wychowawca synów Jana Hunyadi’ego. Od r. 1451 był arcybiskupem lwowskim. Jego dwór w Dunajowie pod Lwowem stał się ogniskiem skupiającym ‘humanistów polskich, tam też przebywał Kallimach. Z pism G. zachowały się jedynie fragmenty. Kallimach wspomina o dziele historycznym pt. De eyocatione Yladislai regls ad regnum Hungariae ac eius expeditionibus centra Twcos (Powołanie króla Władysława na tron węgierski i jego wyprawy przeciw Turkom). W całości znamy Epitafium na śmierć króla Wladyslawa Jagielty i Epitafium na śmierć królowej Sanki. 6. ff. s Sambora (zw. też Czuj, zlatyniz. Gregorius Vigilantius Samboritanus, 1523-1573) syn biednego mieszczanina, dzięki pracy i zdolnościom wybił się i został profesorem w Akademii Krakowskiej; poeta polsko-
-łaciński, autor pancgiryków, które ujmował w formy alegorycznych sielanek. Uprawiał również poezję religijną.
Grzepski Stanisław (także Grzebskt, 1526-
• 1570), humanista i matematyk, profesor Akademii Krakowskiej, jeden z pierwszych grecy-stów w Polsce; wydał Duo poenwta (Dwa poematy) Grzegorza z Nazjanzu z wierszowanym przekładem (Kraków 1565). Prowadził wykłady o Demostenesie, Lukianie i Arystotelesie.